testy psychologiczne

Analiza statystyczna z psychologii

Testy, kwestionariusze i ich właściwości

Testy i kwestionariusze psychologiczne są konstruowane przede wszystkim w oparciu o konkretną wiedzę psychometryczną i ich główne przeznaczenie dotyczy pomiaru cech lub stanów psychicznych. Zastosowanie testu stwarza szereg możliwości zrozumienia i przewidzenia określonych zachowań ludzkich w konkretnych sytuacjach. Diagnoza testowa stwarza możliwość określenia, czy jednostka będzie np. dobrym menadżerem czy raczej złym, czy poradzi sobie z poziomem szkoleniowym w konkretnym typie szkoły, czy raczej nie, itp. Zmiennych, które badane są przy użyciu testów psychologicznych nie da się zaobserwować bezpośrednio. O ich poziomie można wnioskować, opierając się na zachowaniu badanej jednostki. Czasami zmienne tego typu określane są mianem konstruktu. Pojęcie to oznacza, że zmienna badana przy użyciu testu została wykreowana w obszarze konkretnej teorii, celem wyjaśnienia ludzkiego zachowania. Jako przykład takiej zmiennej można wskazać cechy psychiczne (np. inteligencja), stany emocjonalne (typu lęk) oraz postawy (np. autorytaryzm).
Rozpatrując testy psychologiczne w kontekście narzędzia diagnostycznego, należy zadbać o to, aby nie ograniczać ich roli jedynie do materiału testowego (tj. arkusza papieru zawierającego kilka pytań czy zadań prezentowanych badanemu przez psychologa). Test to skomplikowane narzędzie, które ma na celu zebranie różnorodnych informacji na temat psychologicznych faktów z życia badanego. W procedurze badawczej niezwykle istotne jest stosowanie zasad scharakteryzowanych w podręczniku testowym. Równie ważny jest także kontakt psychologa z osobą biorącą udział w badaniu. Warto zwrócić uwagę również na to, iż osoba prowadząca test nie jest osobą, która odtwarza jedynie scenariusz badania opisany w podręczniku. Uwzględniając powyższe informacje z cała odpowiedzialnością można stwierdzić, iż test psychologiczny jest swoistego rodzaju interakcją zachodzącą pomiędzy badającym a badanym w konkretnym kontekście czasowym, fizycznym oraz psychologicznym, ale jednocześnie jest również procedurą, w której wszystkie aspekty wewnętrzne (typu zmęczenie badanego) oraz zewnętrzne (typu hałas podczas badania) mają wpływ na zachowanie osoby uczestniczącej w badaniu. Z kolei z punktu widzenia metodologicznego test psychologiczny jest konkretną próbką zachowania, zebraną przy wykorzystaniu standaryzowanych bodźców, które przybierają postać pytania albo konkretnego zadania. Reakcje badanych stanowią opis konkretnych elementów ich zachowania opisującą badaną cechę – na przykład częstotliwość zachowań ekstrawertywnych uaktywniających się w różnych sytuacjach (Zawadzki, 2006).
Sformułowanie „testy psychologiczne” ma zastosowanie do obszernej grupy metod, odmiennych od siebie pod względem przedmiotu pomiaru oraz procedury badania. Z uwagi na procedurę badawczą, testy psychologiczne dzieli się na testy indywidualne (podczas których badana jest pojedyncza osoba) oraz grupowe (w trakcie których badaniu podlega kilka osób). Uwzględniając przedmiot pomiaru, testu można podzielić na: testy zdolności oraz kwestionariusze osobowości, inaczej nazywane inwentarzami. Cechą charakterystyczną testu zdolności jest to, iż występuje w nim jedynie jedna dobra odpowiedź, a z kolei w przypadku kwestionariusza każda wskazana opcja przez osobę podlegającą badaniu traktowana jest jako właściwa, ponieważ każde natężenie określanej cechy ma swoje wady i zalety. Testy zdolności dzieli się na testy inteligencji, testy osiągnięć oraz zdolności. Testy inteligencji wykorzystywane są do określania potencjału poznawczego, który pozwala na rozwiązywanie problemów, odpowiednie przystosowanie do zmieniającego się środowiska oraz umiejętne wykorzystywanie własnych doświadczeń życiowych. Testy zdolności badają potencjał konieczny do opanowania nowych rzeczy, z kolei testy osiągnięć określają efektywność uczenia się (Frończyk, 2009).
Osoby niezwiązane z psychologią, często traktują badania przy użyciu testów jako abstrakcyjne czynności wykonywane przez psychologa, a także maja spore problemy z odróżnieniem profesjonalnego testu psychologicznego od nieprofesjonalnych, masowych testów.
Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne określiło test psychologiczny jako swoistego rodzaju procedurę diagnozowania. Procedura ta może przybierać formę zarówno zbioru konkretnych zadań lub pytań, które – w normalnych warunkach – mają wygenerować konkretne typy zachowań oraz dostarczać wyników o wymaganych własnościach psychometrycznych, czyli takich, które cechuje wysoki poziom rzetelności i wysoki poziom trafności pomiaru. Wyniki podlegają odpowiedniej interpretacji w oparciu o normy charakterystyczne dla grupy, z której wywodzi się jednostka uczestnicząca w badaniu. Istotnym aspektem, o którym zawsze należy pamiętać jest fakt, iż własności psychometryczne testu to w rzeczywistości własności procedury badania z wykorzystaniem testu, czyli pomiaru testowego, a nie – testu po prostu (Hornowska, 2014).
Warto podkreślić, iż test psychologiczny to nie jest jedynie arkusz z pytaniami, lub zadaniami, które musi wykonać jednostka uczestnicząca w badaniu, ale na test psychologiczny składa się również podręcznik testowy i klucz. Podręcznik testowy można określić mianem opracowania mieszczącego w sobie informacje odnośnie testu, w tym jego źródło teoretyczne, dane określające jego rzetelność i trafność, jak również opis procedury badania oraz różnorodne normy. Pierwszym krokiem każdego psychologa przed rozpoczęciem testowania powinno być dokładne zapoznanie się z podręcznikiem. Natomiast klucz mieści w sobie informacje, które uszczegóławiają poprawne lub diagnostyczne odpowiedzi (Hornowska, 2014).

Testy psychologiczne  traktowane są jako jedna z dostępnych metod w obszarze diagnozowania psychologicznego. Diagnozę można zdefiniować jako proces związany z poszukiwaniem precyzyjnych i różnorodnych  informacji koniecznych do podjęcia decyzji  o aktywnościach, których wdrożenie  może zmienić aktualny stan lub położenie psychospołeczne ludzi. Takie zmiany mogą zajść w efekcie podjęcia  terapii czy skorzystania z porady (Paluchowski, 2006). Wykorzystanie testu zawsze powinno być analizowane w  szerokim kontekście diagnostycznym. Diagnozowanie w oparciu o uzyskane wyniki testowe powinno być realizowane z uwzględnieniem  wiedzy z obszaru psychometrii, oraz konkretnych umiejętności wykorzystania  jej w praktyce. Gromadzenie informacji w procesie diagnostycznym to wieloczynnikowy i trudny proces, w którym ważną rolę odgrywają następujące etapy:

  1. Poprawne określenie istoty problemu, jak również właściwe zdefiniowanie  pytań diagnostycznych, na które trzeba wskazać odpowiedź.
  2. Wskazanie, które informacje są konieczne do wskazania odpowiedzi na pytania diagnostyczne.
  3. Wybór właściwej metody gromadzenia informacji, w tym m.in.: testów psychologicznych, obserwacji, wywiadów, albo
  4. Właściwe przeprowadzenie i ocena rezultatów prowadzonej procedury testowej.
  5. Pełna analiza pozyskanych wyników.
  6. Konsolidacja uzyskanych wyników z informacjami i danymi pozatekstowymi w celu zebrania obszernej diagnozy psychologicznej, wskazująca odpowiedzi na sformułowane  pytania diagnostyczne.
  7. Dostarczenie klientowi konkretnych wyników (APA, 2000).

Testy psychologiczne są narzędziami, które zapamiętują konkretne informacje z życia  badanego, zarówno te dotyczące zachowań typowych, jak i chwilowych. Z całą odpowiedzialnością można stwierdzić, iż  teza podająca, że  testy mierzą cechy oraz  stany jest zdecydowanie dużym uproszczeniem. Zgodnie z rzeczywistością testy określają tylko  zachowanie, które z kolei daje możliwość  wnioskowania  o ukrytych własnościach psychicznych, albo o wspomnianych cechach lub stanach (Zawadzki, 2006).

Zastosowanie testów jest różnorodne, można je stosować zarówno przy pomiarach zdrowego, jak i niezdrowego zachowania. Pomiar testowy pozwala na dostarczenie danych charakteryzujących stopień natężenia określanej zmiennej. Pomimo tego, czasami w oparciu o  wyniki badań testowych udaje się odpowiednio pogrupować ludzi, np. pod względem konkretnych typów. Dodatkowo, w wybranych sytuacjach, wyniki testu mogą mieć zastosowanie w diagnozie jakościowej.

Pomysł badania określonych charakterystyk psychologicznych przy użyciu testów ma swoje źródło w obszarze psychologii różnic indywidualnych, której zadaniem jest różnicowanie ludzi w kontekście zmiennych typu:  inteligencja albo cechy osobowościowe. Takie podejście charakteryzuje wyjątkowość  konkretnej jednostki na  tle pozostałych jednostek  z jednej populacji, dlatego też celem pomiaru staje się określenie wzajemnego zróżnicowania jednostek pod względem konkretnej, interesującej badacza  cechy. Obecnie funkcjonują dwa odmienne podejścia – nomotetyczne i idiograficzne, które akceptują tego typu opis. Podejście idiograficzne koncentruje się na charakterystyce jednostki poprzez opisanie cech typowych wyłącznie dla tej jednostki. Natomiast podejście nomotetyczne nawiązuje podczas opisu jednostki do cech, które są również cechami typowymi dla innych jednostek w konkretnej populacji, a z kolei o zróżnicowaniu można mówić tylko w  odniesieniu do  obszaru ich natężenia. Narzędziami charakterystycznymi dla podejścia nomotetycznego są metody typowe, czyli testy oraz  kwestionariusze (Zawadzki, 2006).

Dosyć powszechnie występująca praktyką jest błędne przyrównywanie testów psychologicznych do ankiet. Główna różnica pomiędzy testami, a ankietami polega na tym, że testy tworzą całościowe skale, a w przypadku ankiet tak się nie dzieje. Wykorzystując test, wnioskujemy o natężeniu konkretnej cechy, na przykład introwersji w oparciu o odpowiedzi uzyskane z  wszystkich pytań, a z kolei w przypadku ankiety – w oparciu o konkretne  pytania analizowane jako miary oddzielnych zmiennych. Dodatkowo warto zauważyć, iż ankiety najczęściej, chociaż nie jest to regułą dostarczają informacje odnoszące się do konkretnych  populacji, a nie jednostek.

Należy pamiętać, że wykorzystywanie testów w diagnozie związane jest bezpośrednio z ograniczeniami tej metody. Przede wszystkim, test psychologiczny nie może być postrzegany i traktowany jako pełna i wyczerpująca  miara wszelkich możliwych zachowań, których zbadanie może stanowić  pomoc w interpretacji konkretnej zmiennej. Test, jako swoistego rodzaju próbka zachowań, z założenia ma rejestrować zachowania stanowiące o  charakterze danego konstruktu. Z całą odpowiedzialnością można stwierdzić, że jakość testu jako narzędzia służącego do pomiaru w bardzo dużym stopniu zależna jest od stopnia reprezentatywności wykorzystanie  przez autora  próbki zachowań.

Aktualnie zainteresowanie tematyką testów psychologicznych i ich wykorzystania w  praktyce dynamicznie wzrasta z roku na rok. Jednocześnie obszar ten związany jest z  szeregiem kontrowersji, związanych przede wszystkim z faktem, iż wyniki testów psychologicznych wielokrotnie decydują o ludzkim życiu (Murphy, Davidshofer, 2005). Do głównych obszarów, w których wykorzystywane są wyniki pozyskane z różnorodnych testów psychologicznych zaliczyć należy: edukację, sądownictwo, medycynę kliniczną czy tez szeroko pojęty rynek pracy. W odniesieniu do obszaru szkolnictwa,  testy najczęściej stosowane są w celach selekcyjnych, po to aby właściwie zdefiniować i wskazać możliwości rozwojowe i potencjał dziecka, jak również ewentualne zaburzenia rozwoju dziecka i  problemy z nauką (Szustrowa, 2003). W obszarze sądownictwa testy psychologiczne głównie stosowane są w celu wydania opinii o stanie psychicznym oskarżonego, albo opinii  o  stopniu przystosowania społecznego. Wykorzystuje się je także, aby zbadać kto z rodziców powinien przejąć opiekę nad dzieckiem w sytuacji np. rozwodu. Z kolei testy psychologiczne na rynku pracy stosowane są zazwyczaj podczas procesu selekcji pracowników, przy ocenie efektywności programów szkoleniowych, jak również podczas oceny pracowniczej. W  obszarze medycyny klinicznej testy stosowane są przede wszystkim, aby zdiagnozować konkretne zaburzenia, bądź też żeby wybrać odpowiednią metodę  terapeutyczną,  jak również żeby ją ocenić w dalszym etapie procesu.